تاریخ مد و فشن دهه ۱۹۱۰ تا ۱۹۲۰ – انقلاب خاموش در استایل زنان و مردان

دهه ۱۹۱۰ یکی از دوره‌های مهم در تاریخ مد و فشن است که تحت تأثیر تحولات اجتماعی، سیاسی و فرهنگی قرار داشت. این دهه با شروع جنگ جهانی اول (۱۹۱۴-۱۹۱۸) و تغییرات عمیق در نقش زنان در جامعه همراه بود. در این مقاله از مجله دنیای مد، به بررسی ویژگی‌های مد دهه ۱۰ میلادی، تأثیرات جنگ بر فشن و تحولات سبک‌های لباس در این دوره می‌پردازیم.

تأثیرات اجتماعی و فرهنگی دهه 1910 تا 1920

مد دهه ۱۹۱۰ با رفاه و وفور عجیبی شروع شد و تا قبل از شروع جنگ بزرگ بسیار مورد توجه بود. تغییرات عمده این دهه، با نقش زنان در جامعه همراه بود. زنان به‌طور فزاینده‌ای در فعالیت‌های اجتماعی، اقتصادی و سیاسی مشارکت کردند. این تغییرات در مد نیز بازتاب یافت و لباس‌ها ساده‌تر و کاربردی‌تر شدند. تا زنان بتوانند در فعالیت‌های روزمره راحت‌تر باشند.

جنگ جهانی اول تأثیر عمیقی بر مد گذاشت. می‌توان به کاربردی‌شدن مد و فشن در طول سال‌های جنگ ( ۱۹۱۴ تا ۱۹۱۸ ) اشاره کرد. لباس‌ها به دلیل کمبود منابع و نیاز به کاربردی‌بودن، ساده‌تر و کوتاه‌تر شدند. زنان به‌جای لباس‌های بلند و دست‌و‌پاگیر، از لباس‌های کوتاه‌تر و راحت‌تر استفاده کردند. این تغییرات نه تنها به دلیل محدودیت‌های اقتصادی، بلکه به دلیل مشارکت زنان در فعالیت‌های کاری و اجتماعی بود.

استایل و مدل لباس دهه 10 میلادی، 1910 style

در اوایل دهه (1910-1912)، سیلوئت غالب، موسوم به “هابل” (Hobble Skirt) بود. این دامن طراحی پل پوارو، در ناحیه مچ پا تنگ بود که راه رفتن را برای زنان دشوار می‌کرد. در طول جنگ فرم لباس زنان شامل پوشیدن تونیک با یک دامن ساده شد. تونیک‌ها فرم A-Line داشتند.

سیلوئت تونیک: فرم غالب سال ۱۹۱۰

فرم نمادین این دوران، ترکیب “تونیک روی دامن” بود. یک تونیک بلند تا زیر زانو که روی یک دامن گشادتر پوشیده می‌شد. در اوایل دوره و قبل از جنگ خط کمر بالاتر از حد طبیعی و نزدیک به زیر سینه قرار داشت. خط کمر در استایل دهه ۱۰ میلادی، به تدریج بالا رفت و زیر سینه قرار گرفت (سیلوئت امپایر). این تغییر خط کمر یکی از نشانه‌های اصلی برای تشخیص مد سال‌های 1910 تا 1915 از سال‌های بعدی است.

جنگ و مد: تولد لباس‌های کاربردی

جنگ جهانی اول نه فقط طول و عرض دامن، که مفهوم کلی لباس را تغییر داد. پارچه‌های براق و مجلل به سرعت جای خود را به پارچه‌های پشمی ساده و پنبه‌ای ژرسه دادند. لباس‌ها از پارچه‌های ارزان‌تر و ساده‌تر دوخته شدند. برای اولین بار، جیب‌ها به بخشی جدایی‌ناپذیر از لباس روزمره زنان تبدیل شدند. ژاکت‌های نظامی با الهام از یونیفرم مردانه، با دامن‌های ساده ست می‌شدند.

ظهور “دختر مدرن”: پدیده فلپرها در تاریخ

اگرچه اوج استایل فلاپر (Flapper) در دهه 1920 رخ داد، اما بذر آن دقیقاً در سال‌های پایانی دهه ۱۹۱۰ کاشته شد. زنانی که چهار سال در جبهه خانگی کار کرده بودند، استقلال مالی و اجتماعی را تجربه کرده بودند. آن‌ها حالا نه فقط حق رأی می‌خواستند. که برای اولین بار جرأت می‌کردند هنجارهای جنسیتی را نیز به چالش بکشند.

“فلاپر” دختری جوان با دامن کوتاه که موهایش را به سبک “باب” (Bob) کوتاه می‌کرد. آشکارا آرایش داشت، سیگار می‌کشید و با انرژی و سرزندگی به رقص‌های جدیدی مثل جاز می‌پرداخت. او نماد شورش علیه نسل مادران کرست‌پوش خود بود. در این سال‌ها، سیلوئت لباس‌ها صاف‌تر شد تا فرم اندامی پسرانه و لاغر ترند، به نمایش بگذارد. این اولین باری بود که در تاریخ مدرن، بدن زن نه برای نمایش انحناهای زنانه، که برای آزادی و سرعت بهینه‌سازی می‌شد.

رویدادهای مهم دنیای مد در ۱۹۱۰ تا ۱۹۱۹ میلادی

یکی از مهم‌ترین اتفاقات این دهه برگزاری اولین فشن‌شوی واقعی توسط اولین کوتوریست زن، جین پاکین بود. دومین رویداد مهم، شروع جنبش هنری آرت‌دکو و تاثیرات بسیار واضح آن بر کار طراحان است.

در سال ۱۹۱۵ مجلات، پیراهنی با دامن کوتاه‌تر و تنگ‌تر نسبت به مدل‌های قبلی را معرفی کردند، که دست‌و پاگیر نبود. در این شرایط طراحانی مانند کوکو شنل با ایده‌های جدید سعی کردند با وضعیت مردم و جامعه هماهنگ شوند.

مد زنان در سال های دهه ۱۹۱۰ میلادی

اوایل این دهه، واپسین روزهای شکوه عصر ادواردین بود. زنان طبقه بالا هنوز، پیرو مد دهه 1900، در سیلوئت ساعت شنی و کرست‌های اغراق‌آمیز “S-bend” محصور بودند. اما پل پوآره (Paul Poiret) با جسارت کرست را حذف کرد. طرح‌های او با الهام از شرق و خطوط امپراتوری، بدنی آزادتر را به نمایش گذاشتند.

با آغاز جنگ در 1914، مد کاملاً کاربردی شد. دامن‌ها به تدریج از روی پا تا نیمه ساق بالا رفتند؛ یک انقلاب واقعی در زمانه خود. سیلوئت زنانه از حالت منحنی به شکل صاف و لوله‌ای (Barrel Silhouette) درآمد. که نویدبخش مد دهه 1920 بود. این دوره شاهد ظهور لباس‌های دو تکه و کت‌وشلوارهای اولیه زنانه نیز بود که برای کار و فعالیت طراحی شده بودند. طراحانی چون کوکو شنل، با ترویج ژاکت‌های بافتنی و لباس‌های ساده و راحت، به این روند سرعت بخشیدند.

قبل از جنگ، لباس‌ها با تزئینات پیچیده مانند تور، روبان، مروارید و پر آراسته می‌شدند. پارچه‌های لوکس مانند ابریشم و ساتن مورد استفاده قرار می‌گرفتند. در طول جنگ، به دلیل کمبود منابع، پارچه‌های ساده‌تر و رنگ‌های تیره‌تر جایگزین شدند. تزئینات نیز کاهش یافت و لباس‌ها به سمت استایل مونوکروم پیش رفتند.

مد، بعد از جنگ کاملا متحول شد. در ۱۹۱۹ خط کمر به پایین‌تر از حد طبیعی رسید. یقه هفت در اندازه‌های مختلف وارد مد زنانه شد. در حضورهای شهری یا مسافرت زنان کت‌ (با برشی شبیه به تونیک‌های قبل از جنگ) و دامن می‌پوشیدند. کت‌های خز هم در این زمان به یکی از آیتم‌های محبوب زنانه در مد دهه 1910 تبدیل شدند.

از مهم‌ترین‌ رنگ‌هایی که در مد دهه ۱۰ میلادی استفاده می‌شد، می‌توان به رنگ‌های روشنی همچون هلویی، صورتی و بنفش روشن اشاره کرد. البته در اواخر دهه، رنگ‌های تیره‌ای مثل خاکستری، قهوه‌ای، مسی و سرمه‌ای در ترکیب لباس‌ها بیشتر شد.

اکسسوری‌های زنانه مد دهه ۱۹۱۰

اکسسوری‌ها در این دهه نقشی اساسی در تکمیل استایل ترند دهه 10 میلادی داشتند.

• کلاه: در اوایل دهه، کلاه‌های بسیار بزرگ و تزئین شده با پر، گل و روبان مد بود. این ابعاد بزرگ به تدریج کوچک‌تر شد و کلاه‌های کلوش (Cloche) که تا ابروها پایین می‌آمد، رایج گشت.
• چتر و دستکش: از ملزومات ضروری یک بانوی شیک‌پوش بودند. دستکش‌های بلند و چسبان (شبیه به ساق‌دست) برای مهمانی و کوتاه برای روز استفاده می‌شد.
• کمربند: با تغییر سیلوئت، کمربندهای باریک که کمی پایین‌تر از خط کمر طبیعی بسته می‌شدند. برای مشخص کردن فرم جدید بدن ضروری شدند.
• کفش: کفش‌ها پاشنه‌های بلند منحنی و نوک تیز با تزئینات زیاد در اوایل دهه رایج بودند. اما در طول جنگ، کفش‌های زنانه ساده و پنجه‌ای گرد با پاشنه‌های کوتاه‌تر جایگزین شدند.

زیبایی در دهه ۱۹۱۰، میکاپ طبیعی و مدل موی باب

رابطه زنان با مو و چهره‌شان در مد دهه ۱۰ میلادی مستقیماً بازتاب تحولات اجتماعی بود. اوایل دهه با “مدل گیبسون گرل” (Gibson Girl) شروع شد، در پایان دهه همه چیز تغییر کرده بود.

مدل مو، سفر از شینیون به مدل باب

در سال‌های 1910 تا 1914، مدل موهای حجیم و آراسته با فرهای زیاد، که اغلب با کلاه‌های بسیار بزرگ و پردار پوشیده می‌شد، رایج بود. به تدریج، مدل‌های ساده‌تر جایگزین شد. موها به پشت شانه می‌شد و با یک روبان بسته می‌شد.

در اواخر دهه، برخی از زنان پیشرو و هنرمند، با الهام از ضرورت‌های بهداشتی و شغلی دوران جنگ، جسورانه موهای خود را تا زیر گوش کوتاه کردند. مدل “باب” (Bob Cut) را به وجود آوردند.

تولد آرایش مدرن و قابل حمل

آرایش صورت زنان در طول این دهه طبیعی بود. ابروها نازک، گونه‌ها صورتی و لب‌ها به رنگ سرخ طبیعی بودند. پوست روشن و گونه و لب‌هایی با رژگونه بسیار ملایم، استاندارد زیبایی بود.

زنان طبقه متوسط به تدریج استفاده از پنکیک‌های پودری فشرده (که تازه اختراع شده بودند) و رژگونه‌های کرمی را شروع کردند. بالم لب‌های رنگی در قوطی‌های کوچک فلزی محبوب شدند. این یعنی برای اولین بار، یک زن می‌توانست آرایش خود را در کیف کوچکش حمل و در طول روز تجدید کند. این استقلال در آرایش، به اندازه رهایی از کرست مهم بود.

مد مردان در دهه ۱۹۱۰: تولد کت‌و‌شلوار مدرن در میدان‌های نبرد

در کنار انقلاب مد زنان، مد مردانه نیز تغییرات تدریجی اما بنیادینی را تجربه کرد. سیلوئت ایده‌آل مردانه از کت بلند فراک و رسمی، به سمت ژاکت‌های ورزشی و راحت‌تر حرکت کرد. کت “نرفولک” (Norfolk)، از پارچه تویید، با کمربند و چین‌های عمودی، مناسب شکار، به یک لباس کژوال روزمره محبوب تبدیل شد.

با پایان جنگ، کت “بلیزر” راه‌راه (به رنگ آبی یا رنگی روشن)، که نماد تعلق به باشگاه‌های ورزشی و قایقرانی بود، به مد غیررسمی خیابان‌ها راه پیدا کرد. با کاهش تشریفات در پوشش مردانه، نیاز به راحتی و عملکرد، به آرامی به کمد لباس آقایان محافظه‌کار نیز نفوذ کرد. لباس‌های زیر بافتنی جایگزین زیرپوش‌های بلند و ضخیم شدند. مفهوم “لباس راحتی آخر هفته” برای اولین بار شکل گرفت.

ترنچ کت (Trench Coat)، پس از جنگ به یک لباس غیرنظامی کلاسیک تبدیل شد. کت‌و‌شلوارهای ساده و تیره رنگ، با کت‌های کوتاه‌تر و شلوارهای راسته و بدون ساسون، جایگزین استانداردهای پرزرق‌وبرق پیش از جنگ شدند. این سادگی و عملکردگرایی، میراث ماندگار این دهه تا به امروز نیز اساس پوشش رسمی مردانه را تشکیل می‌دهد.

مد لباس رسمی مردانه دهه ۱۰ میلادی

لباس اصلی آقایان همچنان سه تکه (کت، شلوار و جلیقه) بود. که پیراهن، کلاه، کفش و سایر اکسسوری‌ها به آن اضافه می‌شد. معمولا رنگ دو تکه همرنگ بود (گاهی کت و جلیقه، شلوار و جلیقه و یا کت و شلوار) و تکه سوم از رنگی متضاد انتخاب می‌شد. دکمه‌ی کت‌ها کمی پایین‌تر از قفسه سینه بسته می‌شد. گاهی کت‌ها یقه‌ی بسیار کوچکی داشت.

رسمی‌ترین لباس مردانه، کت‌ بلند دنباله‌دار با برش اندامی که با پاپیون سفید و پیراهن سفید پوشیده می‌شد. تاکسیدوها هم با یقه شال ساتن و تک دکمه با پیراهنی سفید و کراوات مشکی یا تیره در مهمانی‌های شام خارج از خانه استفاده می‌شد. در زمستان هم از پالتو و کت‌های خز استفاده می‌کردند. یقه پیراهن‌های مردانه بلند و سخت بود.

مدل مو و اکسسوری مردانه در دهه 1910: عصر استانداردسازی

مدل موی مردانه نیز مانند لباسشان، کاربردی‌تر شد. موهای کوتاه از بغل و فرق از یک سمت، با مقدار کمی روغن یا پماد مرتب می‌شد. این آراستگی ساده و مقرراتی، بازتابی از دیسیپلین نظامی بود. سبیل هنوز رایج بود، اما ریش‌های بلند جای خود را به صورت‌های اصلاح کرده یا سبیل‌های کوچک و کوتاه دادند.

اکسسوری‌های مردانه مد دهه ۱۹۱۰

اکسسوری اصلی یک مرد شیک‌پوش در مد دهه 1910، کلاه بود. کلاه ابریشمی مخصوص طبقات بالای اجتماع و موقعیت‌های رسمی بود. کلاه هامبورگ نیمه‌رسمی و کلاه‌هایی مثل فدورا و کلاه تخت قایق‌رانی برای موقعیت‌های غیررسمی مورد استفاده قرار می‌گرفت. در سفر هم از کلاه پاناما استفاده می‌کردند و مردان طبقات پایین از کلاه newsboy استفاده می‌کردند.

کراوات ساده، ساعت جیبی و عصا از دیگر اکسسوری‌های مردانه محبوب دهه ۱۰ میلادی بود. کیف‌های چرمی کوچک نیز به عنوان یک اکسسوری کاربردی، جای خود را در استایل روزمره باز کردند.

تاریخ مد کودکان در دهه ۱۰ میلادی

تا پیش از این دهه، لباس کودکان تقلیدی کوچک از لباس بزرگسالان بود. تاریخ مد کودکان در دهه ۱۹۱۰ شاهد یک تغییر نگرش است.

مد دخترانه در دهه 1910: رهایی از مینیاتور بزرگسالی

دختران خردسال سرانجام از شر کرست‌ها و دامن‌های بلند و سنگین خلاص شدند. لباس‌ها با طراحی آزادتر و قد کوتاه‌تر تولید می‌شدند. جنس پارچه‌ها نرم‌تر و راحت‌تر از گذشته بود. عناصری از مد نظامی، مانند یقه‌های ملوانی، بسیار محبوب بود و حس ماجراجویی را القا می‌کرد. پلیسه‌ها، پارچه‌های چهارخانه و نخی، به طور کلی سیلوئت‌هایی که امکان دویدن را فراهم می‌کردند، جایگزین خشکی و تجمل گذشته شدند. روبان‌های بزرگ در موها، از جمله تزئینات محبوب باقی ماندند.

مد پسرانه در دهه ۱۰ میلادی: نخستین گام‌ها به سوی استایل غیررسمی

برای پسران نیز تغییر بزرگی رخ داد. یونیفورم‌های نظامی کوچک تأثیر مستقیمی بر سبک لباس‌ها داشتند. مهم‌ترین تحول، رواج شلوارک به عنوان یک لباس روزمره بود؛ چیزی که پیش از آن مرسوم نبود. ترکیب پیراهن‌های ساده، ژاکت‌های بافتنی و شلوارک‌های بلند، یک استایل کاملاً جدید و راحت خلق کرد که بر فعالیت و بازی تأکید داشت. کلاه‌های کپی (cap) نیز جایگزین کلاه‌های رسمی‌تر شدند. این دهه را می‌توان نقطه تولد لباس‌های مدرن و راحت کودکان دانست.

تاریخ مد در ایران دهه ۱۰ میلادی | از سنت تا نخستین تجدد در قارجاریه

برای کامل‌ترین تحلیل از تاریخ مد دهه 1910 میلادی، باید نگاهی به ایران در این مقطع حساس انداخت. ایران دهه ۱۹۱۰ (برابر با اواخر دوره قاجار و سلطنت احمد شاه)، در آستانه تحولات سیاسی و اجتماعی بزرگی بود که انقلاب مشروطه را پشت سر گذاشته و با تبعات جنگ جهانی اول و اشغال کشور دست‌وپنجه نرم می‌کرد.

مد زنان ایران در دهه 1910 میلادی: شکاف سنت و تجدد

مد زنانه در ایران اواخر قاجار، عمدتاً در پشت درهای اندرونی جریان داشت. استایل اصلی زنان درباری و طبقات مرفه، شامل پیراهن‌های کوتاه و پرزرق‌وبرق (معروف به شلیته و سپس شال و دامن‌های پُرچین) بود که با شلوارهای دارای گلدوزی پوشیده می‌شد. چادر و روبنده همچنان پوشش اصلی در فضای بیرونی بود. اما نشانه‌هایی از تغییر دیده می‌شد: پارچه‌های وارداتی اروپایی (مانند فوار)، جوراب‌های نازک و کفش‌های پاشنه‌دار به تدریج در میان طبقه مرفه راه یافت. این نخستین نفوذ مدرنیته در تاریخ مد ایران دهه 10 میلادی بود.

مدل لباس مردانه دهه 10 میلادی: گذار از جبه و کلاه سنتی

مد مردانه، که بیشتر در معرض دید و تعاملات بین‌المللی بود، شاهد تغییرات محسوس‌تری بود. در کنار لباس سنتی قاجاری شامل قبا، شلوار گشاد و عمامه یا کلاه نمدی، به تدریج کت‌و‌شلوار و کراوات در میان دیپلمات‌ها، روشنفکران و وابستگان دربار رواج یافت. کلاه پهلوی (که بعداً به نماد عصر رضا شاه تبدیل شد) هنوز نیامده بود، اما مدل‌های ساده‌تر کلاه فرنگی رواج پیدا کرده بود. این تضاد جالب میان جامه سنتی و البسه فرنگی، به خوبی بازتاب‌دهنده شکاف و تحول در جامعه آن روز ایران بود.

میراث ماندگار تاریخ مد دهه 1910-1920 بر دنیای امروز

تاریخ مد دهه 10 میلادی فقط یک بازه زمانی در کتب تاریخ نیست؛ بلکه آزمایشگاهی برای شکل‌گیری بسیاری از مفاهیم مدرن بود. این دهه به ما آموخت که مد تنها وسیله زیبایی نیست، بلکه آینه‌ای تمام‌نما از سیاست، جامعه و نیازهای انسان است. زن مدرن از دل این دهه پا به عرصه وجود گذاشت. کت‌و‌شلوار امروز مردان میراث همین سال‌هاست. حتی حقی که ما برای لباس راحت و کاربردی قائلیم، مدیون تحولات بزرگ و گاه تلخ این برهه از تاریخ است. از شکوه محدودکننده ادواردین تا سادگی رهایی‌بخش مدرن، سفری بود که پایه‌های مد قرن بعدی را بنا نهاد.

طراحان تأثیرگذار مد اوایل قرن بیستم

• پل پوآرو : او با طراحی لباس‌های گشاد و راحت، تحولی در مد دهه ۱۹۱۰ ایجاد کرد. پویرت از رنگ‌های روشن و طرح‌های الهام‌گرفته از شرق آسیا استفاده می‌کرد. علاوه بر پائول پوارو، می‌توان به دوثت و فورچونی اشاره کرد.
• دوثت (Doccet): در بیشتر کارهایش از رنگ‌های روشن پاستلی و زرق‌ و برق استفاده می‌کرد. او با تغییر متریال و سبک خود سعی می‌کرد ذائقه‌های متفاوت در مد را تحت تاثیر قرار دهد.
• اما فورچونی در طراحی لباس از تکنیک‌های تا زدن و چین‌دادن و رنگ‌کردن پارچه‌ها استفاده می‌کرد. هر یک از کارهایش اثری بی‌مانند و با رنگی منحصربه‌فرد بود.

سخن آخر

دهه ۱۹۱۰ دوره‌ای از تحولات عمیق در مد و فشن بود. جنگ جهانی اول و تغییر نقش زنان در جامعه، تأثیرات قابل‌توجهی بر سبک‌های لباس و زیبایی گذاشتند. از لباس‌های پرزرق و برق و تزئین‌شده تا لباس‌های ساده و کاربردی، این دهه نشان‌دهنده گذار از مد کلاسیک به مدرن بود. مد دهه ۱۰ میلادی نه تنها بازتابی از تغییرات اجتماعی بود، بلکه پایه‌های مد قرن بیستم را نیز بنا نهاد.

منابع: thefashionfolks