بررسی تاریخ مد و فشن قرن ۱۹ میلادی، از سادگی نئوکلاسیک تا اوج شکوه ویکتوریایی

قرن نوزدهم، دورانی پرآشوب و جذاب در تاریخ مد است. دورانی که سیلوئت زنان بین خطوط ساده نئوکلاسیک و حجم‌های اغراق‌آمیز ویکتوریایی در نوسان بود. این قرن شاهد تولد اوت کوتور، اختراع چرخ خیاطی و رنگ‌های مصنوعی و ظهور جنبش‌های اصلاح‌طلبانه برای رهایی از کرست‌های مرگبار بود. از یک سو، مُد به ابزاری برای نمایش پرستیژ و ثروت در بستر انقلاب صنعتی تبدیل شد. از سوی دیگر، به میدان نبرد برای آزادی زنان و اصلاحات اجتماعی بدل گشت. در این مقاله از مجله دنیای مد، سفری است به تحولات پرشتاب مد و فشن لباس در قرن ۱۹ که جهان را برای همیشه تغییر داد.

قرن نوزدهم میلادی، دوره‌ای از تحولات شگرف در صنعت مد و فشن بود که ردپای آن هنوز در دنیای امروز قابل مشاهده است. از لباس‌های ساده و یونانی‌وار اوایل قرن تا کرست‌های تنگ و دامن‌های حجیم دوران ملکه ویکتوریا، این قرن شاهد دگرگونی‌های بنیادینی در پوشاک بود که تحت تأثیر انقلاب صنعتی، جنبش‌های هنری و تغییرات اجتماعی رخ داد. در ادامه، به بررسی کامل تاریخچه مد در قرن ۱۹ میلادی می‌پردازیم و تمام جزئیات جذاب این دوره پرنوسان را برای شما آشکار می‌کنیم.

تغییرات بنیادین در صنعت مد قرن ۱۹، انقلاب صنعتی و تولد مد مدرن

انقلاب صنعتی که از اواخر قرن هجدهم آغاز شد، تأثیر عمیقی بر صنعت نساجی و مد در قرن نوزدهم گذاشت . صنعت نساجی اولین صنعتی بود که از تکنیک‌های تولید مدرن استفاده کرد و با ظهور ماشین‌های ریسندگی خودکار، تولید پارچه با سرعت بی‌سابقه‌ای افزایش یافت . این تحول باعث کاهش چشمگیر قیمت پارچه و لباس شد و طبقه متوسط توانست به راحتی به پوشاک مد روز دسترسی پیدا کند .

اختراعات تأثیرگذار بر مد قرن نوزدهم

• چرخ خیاطی: اختراع چرخ خیاطی در اواسط قرن، انقلابی در تولید لباس ایجاد کرد و امکان دوخت سریع‌تر و تزئینات پیچیده‌تر را فراهم ساخت.
• رنگ‌های شیمیایی: در سال ۱۸۵۶، کشف رنگ‌های آنیلین، دنیای مد را با رنگ‌های زنده و شاداب متحول کرد.
• کرینولین قفسی: اختراع کرینولین قفسی در اواخر دهه ۱۸۵۰، زنان را از سنگینی دامن‌های چندلایه رها کرد و امکان ایجاد دامن‌های بسیار حجیم را فراهم ساخت.
• صنعت پوشاک آماده: با پیشرفت تکنولوژی، تولید انبوه لباس رونق گرفت و فروشگاه‌های بزرگ جایگزین خیاطی‌های محلی شدند.

تأثیر رسانه‌ها بر مد قرن ۱۹

با گسترش نشریات و مجلات مد، الگوهای لباس در دسترس عموم قرار گرفت . مجلات مد با ارائه تصاویر رنگی و الگوهای کاغذی، به زنان امکان می‌دادند تا آخرین ترندهای مد را در خانه بدوزند. این تحول، مد را از انحصار اشراف خارج کرد و به پدیده‌ای همگانی تبدیل نمود.

مد زنان در قرن ۱۹ میلادی

مد زنان در قرن نوزدهم، داستان تحول شگفت‌انگیزی از سادگی به پیچیدگی و سپس بازگشت به سمت آزادی‌های بیشتر است. در ادامه، به بررسی دقیق هر دهه می‌پردازیم.

دهه ۱۸۰۰ تا ۱۸۲۰؛ عصر سادگی نئوکلاسیک

در اوایل قرن، مد زنان تحت تأثیر جنبش نئوکلاسیک و انقلاب فرانسه قرار داشت. لباس‌ها با کمر بلند (امپایر)، یقه‌های مربعی و دامن‌های ساده و بلند طراحی می‌شدند . پارچه‌های نازک و سبک مانند موسلین سفید، محبوبیت زیادی داشتند و لباس‌ها حالت یونانی‌وار و ساده داشتند. این سبک که “لباس شیمیزی” نامیده می‌شد، نشان‌دهنده بازگشت به طبیعت و سادگی پس از تجملات دوره روکوکو بود.

دهه ۱۸۳۰؛ طلوع رمانتیسیسم در مد

دهه ۱۸۳۰، دوره طلایی رمانتیسیسم در مد بود. آستین‌های بزرگ و پف‌دار و دامن‌های زنگی‌شکل که تا مچ پا می‌رسیدند، از ویژگی‌های بارز این دوره بودند. کمرهای باریک با کرست‌های تنگ و شانه‌های پهن با آستین‌های حجیم، سیلوئت X شکل را ایجاد می‌کردند. این سبک نمایشی و احساسی، بازتابی از جنبش رمانتیسیسم در هنر و ادبیات بود.

دهه ۱۸۴۰؛ دوران متانت ویکتوریایی

با آغاز سلطنت ملکه ویکتوریا در سال ۱۸۳۷، مد زنان به سمت متانت و وقار بیشتر حرکت کرد. کرست‌ها تنگ‌تر شدند و دامن‌ها با استفاده از کرینولین اسب‌مویی، حالت زنگی و حجیم پیدا کردند . یقه‌ها بالاتر آمدند و آستین‌ها تنگ‌تر شدند. این سبک محافظه‌کارانه، بازتابی از ایده‌آل‌های زنانگی ویکتوریایی بود که زنان را در نقش همسری خانگی و مطیع تصویر می‌کرد.

دهه ۱۸۵۰ تا ۱۸۶۰؛ عصر کرینولین و شکوه دامن‌ها

در دهه ۱۸۵۰، دامن‌ها به حداکثر حجم خود رسیدند. اختراع کرینولین قفسی در سال ۱۸۵۶، انقلابی در مد زنان ایجاد کرد. این سازه فلزی سبک، جایگزین لایه‌های سنگین پتی‌کُت شد و به زنان امکان می‌داد تا دامن‌هایی با قطر بیش از دو متر داشته باشند. شال‌های کشمیری که از هند به اروپا وارد می‌شدند، محبوبیت زیادی پیدا کردند و به عنوان پوشش روی دامن‌های کرینولینی استفاده می‌شدند.

دهه ۱۸۷۰؛ عصر باستل و حجم در پشت

از اواخر دهه ۱۸۶۰، کرینولین جای خود را به باستل (Tournure) داد. باستل، حجمی بود که در پشت دامن زیر کمر ایجاد می‌شد و سیلوئت زنانه را به شکل S درمی‌آورد. دامن‌ها در جلو صاف و در پشت پرحجم بودند و با پارچه‌های گرانبها و تزئینات فراوان آراسته می‌شدند. این دوره، اوج پیچیدگی و تجمل در مد ویکتوریایی بود.

دهه ۱۸۹۰؛ پایان دوران ویکتوریا و تولد زن جدید

در اواخر قرن، تغییرات اجتماعی و جنبش‌های زنان‌خواهی، مد را به سمت سادگی و کارایی سوق داد . سیلوئت‌ها باریک‌تر و کشیده‌تر شدند و آستین‌های پفی بزرگ مد شدند. لباس‌های “پرنسسی” با برش‌های عمودی و بدون درز کمر، محبوبیت یافتند و استفاده از کرست به تدریج کاهش یافت. زنان شروع به پوشیدن لباس‌هایی با الهام از مد مردانه مانند پیراهن‌های یقه‌دار و کت‌های دوخت‌شده کردند.

مدل مو و آرایش زنان در قرن ۱۹

مدل‌های موی زنان

مدل موی زنان در قرن نوزدهم دستخوش تغییرات زیادی شد :

• اوایل قرن: مدل‌های ساده و یونانی‌وار با فرهای طبیعی و رها.
• دوران ویکتوریا: موها را به صورت گره‌های پیچیده در پشت سر جمع می‌کردند و با روبان، گل و پر تزئین می‌نمودند.
• اواخر قرن: مدل‌های بلند و حجیم با فرهای مصنوعی و کلاه‌های بزرگ و پرتزئین رایج شدند.

آرایش زنان

در دوران ویکتوریا، استفاده از آرایش غلیظ نشانه بی‌عفتی محسوب می‌شد و زنان محترم از آرایش ملایم و طبیعی استفاده می‌کردند . با این حال، بسیاری از مواد آرایشی آن زمان مانند سفیداب سرب و جیوه، سمی و خطرناک بودند .

مد آقایان در قرن ۱۹ میلادی

تکامل کت و شلوار مردانه

مد لباس مردانه در قرن نوزدهم، مسیری از تجمل به سمت سادگی و کارایی را طی کرد.

• اوایل قرن: کت‌های دنباله‌دار، جلیقه‌های رنگارنگ و شلوارهای تنگ، نشانه یک آقای خوش‌پوش بود.
• دوران ویکتوریا: کت‌های فراک با برش دقیق، جلیقه‌های ساده‌تر و شلوارهای صاف، مد روز شدند. پیراهن‌های سفید با یقه‌های بلند و نشاسته‌ای، نشانه وقار و جایگاه اجتماعی بودند.
• اواخر قرن: کت‌های لانژ (Lounge Jacket) با برش آزادتر و راحت‌تر، جایگزین کت‌های رسمی شدند و اولین نمونه‌های کت و شلوار مدرن پدیدار گشتند.

اکسسوری‌های مردانه محبوب

کلاه‌ها: کلاه‌های بالای بلند (Top Hat) از پوست سگ آبی و کلاه‌های بولر.

• جلیقه‌های طرح‌دار: مردان با انتخاب جلیقه‌های ابریشمی و طرح‌دار، سلیقه خود را نشان می‌دادند. چارلز دیکنز، نویسنده معروف، به جلیقه‌های رنگارنگ خود شهرت داشت.
• ساعت جیبی و زنجیر: مدی که توسط شاهزاده آلبرت، همسر ملکه ویکتوریا، رواج یافت.

مدل مو و آرایش آقایان در قرن ۱۹

مدل‌های موی مردان

• اوایل قرن: موهای کوتاه و فرخورده با الهام از سبک یونانی.
• دوران ویکتوریا: موهای نسبتاً بلند با قسمت‌بندی از وسط یا کنار، همراه با سبیل‌های پرپشت.
• اواخر قرن: موهای کوتاه‌تر و آراسته‌تر با سبیل‌های مرتب یا ریش‌های کوتاه.

آرایش و ریش مردان

در دوران ویکتوریا، ریش و سبیل نماد مردانگی و قدرت بود. بسیاری از مردان از روغن‌های خوشبو برای آرایش مو و ریش استفاده می‌کردند. با این حال، آرایش صورت در بین مردان رایج نبود.

مد لباس کودکان در قرن ۱۹

لباس کودکان در قرن نوزدهم، تصویری از والدین خود در مقیاسی کوچک‌تر بود.

نوزادان و کودکان نوپا

نوزادان تا چند ماهگی، لباس‌های سفید بلندی با آستین‌های کوتاه می‌پوشیدند که شبیه لباس‌های دخترانه بود. برای کودکان نوپا، دامن‌های کوتاه با شلواری‌های پرچین که از زیر دامن نمایان بود، رایج بود.

کودکان بزرگ‌تر

با بزرگ‌تر شدن کودکان، لباس‌های آن‌ها به لباس بزرگ‌ترها شباهت پیدا می‌کرد، با این تفاوت که ساده‌تر و کوتاه‌تر بود. پسران از سنین پایین، شلوار می‌پوشیدند و دختران نیز دامن‌های ساده‌تر و کوتاه‌تری نسبت به مادران خود داشتند.

مد زنان و مردان در ایران در قرن ۱۹ میلادی (دوره قاجار)

قرن ۱۹ میلادی در ایران، مصادف با دوره قاجار (۱۷۷۹-۱۹۲۵) بود. مد در ایران این دوره، تلفیقی از سنت‌های ایرانی و تأثیرات خارجی، به ویژه از روسیه و اروپا، بود.

مد زنان در دوره قاجار

زنان قاجار نیز لباس‌های بلند و گشاد با آستین‌های بلند می‌پوشیدند . لباس زیر (شلیته) و روسری‌های بزرگ و چارقد، بخشی از پوشش روزمره بود. در عکس‌ها و نقاشی‌های آن دوره، زنان طبقه اشراف، لباس‌های پارچه‌های گرانبها با طرح‌های گل‌دار و رنگ‌های شاد مانند قرمز، سبز و زرد می‌پوشیدند. کلاه‌های تزئین شده با پر و جواهرات نیز در میان زنان اشرافی رایج بود.

مد مردان در دوره قاجار

مردان قاجار لباس‌های بلند و گشاد می‌پوشیدند. یکی از لباس‌های معروف مردانه، قبا بود؛ لباسی بلند با آستین‌های گشاد که از پارچه‌های گرانبها مانند ترمه دوخته می‌شد . قباها معمولاً طرح‌های اسلیمی و بته‌جقه‌ای داشتند و با شال‌های دور کمر بسته می‌شدند. کلاه‌های نمدی و کلاه‌های پوستی نیز بخشی از لباس مردانه بودند.

پارچه ترمه؛ نماد تجمل در ایران قاجار

پارچه ترمه، یکی از ارزشمندترین منسوجات ایران در دوره قاجار بود که از پشم و ابریشم و با طرح بته‌جقه‌ای (پایسلی) در شهر یزد بافته می‌شد . این پارچه در ساخت لباس‌های افتخار (خلعت‌ها) استفاده می‌شد که پادشاهان به بزرگان و مقامات عالی‌رتبه هدیه می‌دادند. در عکس‌های دوره ناصرالدین شاه، تنها خود شاه لباس ترمه می‌پوشید که نشان‌دهنده جایگاه ویژه این پارچه بود.

سخن آخر

قرن نوزدهم میلادی، دوره‌ای بی‌نظیر در تاریخ مد و فشن بود که پایه‌های صنعت مد مدرن را بنا نهاد. در این مقاله، سفری از لباس‌های ساده نئوکلاسیک اوایل قرن تا پیچیدگی‌های دوران ویکتوریا و سپس بازگشت به سمت سادگی در آستانه قرن بیستم داشتیم.

منبع: Fashion History Timeline (FIT)