تاریخ مد و فشن قرن ۱۸ میلادی؛ از شکوه باروک تا نئوکلاسیسیسم

قرن‌های هفدهم و هجدهم میلادی، صحنه‌ی نمایش یکی از پرشکوه‌ترین و پویاترین دوران در تاریخ مد هستند. دورانی که لباس از یک ضرورت ساده فراتر رفت و به ابزاری برای نمایش قدرت سیاسی، اعتراض اجتماعی، و هویت فردی تبدیل شد. این مقاله، سفری جذاب از شکوه افراطی دوره باروک و دوره روکوکو تا طغیان‌های انقلابی و بازگشت به سادگی (نئوکلاسیسم) است. از کرست‌های آهنین و پانیه‌های غول‌آسا تا پارچه‌های لطیف و رها، داستان تحول پوشش را روایت می‌کنیم. ما همچنین تأثیر شگرف شرق‌گرایی، میل به سادگی (ناتورالیسم) و لباس‌های نمادین انقلاب فرانسه را بررسی می‌کنیم. در این مطلب از مجله دنیای مد با ما همراه باشید تا پرده از رازهای این دو قرن طلایی در دنیای مد برداریم.

تأثیر انقلاب فرانسه بر مد

انقلاب فرانسه نقطه عطفی در تاریخ مد بود. اشراف و درباریان که تا پیش از آن الگوی اصلی مد بودند، جای خود را به طبقات متوسط دادند. لباس‌های پرزرق‌وبرق با پارچه‌های گران‌قیمت جای خود را به پوشاک ساده‌تر با پارچه‌های نخی و پشمی دادند. این تغییر نه فقط در سبک، بلکه در فلسفه پوشش نیز تأثیر گذاشت و مد را از یک ابزار نمایش قدرت به وسیله‌ای برای بیان فردیت و تعلق به طبقه اجتماعی تبدیل کرد. مدل موها ساده‌تر شد، پودر سفید از مد افتاد و آرایش‌های سنگین جای خود را به ظاهری طبیعی‌تر دادند.

دوره باروک؛ عظمت، قدرت و تئاتر پارچه‌ها

دوره باروک (حدود ۱۶۵۰-۱۷۰۰) در تاریخ مد، بازتابی از قدرت مطلق پادشاهانی چون لویی چهاردهم بود. مُد به ابزاری برای نمایش شکوه دربار و کنترل اشراف تبدیل شد. مشخصه اصلی لباس باروک، تضاد شدید، حرکت اغراق‌آمیز و تزئینات سنگین بود. پارچه‌های مجلل مانند مخمل و ساتن با گلدوزی‌های طلایی، تورهای فراوان و روبان‌های آبشاری تزئین می‌شدند. رنگ‌های غالب، رنگ‌های عمیق جواهرنشان مانند یاقوتی، زمردی و طلایی بودند که ابهت و قدرت را به نمایش می‌گذاشتند. در این دوره، خطوط لباس‌ها تغییر کرد و از حجم‌های افقی دوره رنسانس به سمت خطوط عمودی و کشیده رفت. اصل «رسمیت تئاترگونه» حاکم بود و هر قطعه از لباس، نقشی در این نمایش مجلل داشت.

لباس مردان در دوره باروک

مردان در دوره باروک، به ویژه تحت تأثیر لویی چهاردهم، تیپی فوق‌العاده آراسته و تقریباً زنانه پیدا کردند. مهم‌ترین جزء لباس آن‌ها، ژوستوکور (Justaucorps) بود. کتی بلند تا روی زانو که تنگ و چسبان بود و دامنی گشاد داشت. در زیر آن، یک جلیقه بلند و پیراهنی سفید با حجم فراوانی از تور و روبان در یقه و سرآستین پوشیده می‌شد. شلواری گشاد و تا زانو به نام کولوت (Culotte) که با جوراب‌های ابریشمی بلند کامل می‌شد، بخش پایینی را تشکیل می‌داد. اکسسوری‌ها نیز اهمیت زیادی داشتند؛ کلاه‌گیس‌های بلند پرچین و شانه‌ای، کفش‌های پاشنه‌بلند تزئین‌شده، و شمشیرهای تشریفاتی از ملزومات یک مرد اشرافی بود. این ظاهر، قدرت، ثروت و شکوه را فریاد می‌زد.

لباس زنان در دوره باروک

لباس زنان در دوره باروک بر ایجاد یک هیکل بسیار باریک، عمودی و موقر متمرکز بود. کرست‌های سفت و بلند، بالاتنه را صاف و کشیده نشان می‌دادند و خط گردن بسیار بازی داشتند که شانه‌ها را نیز برهنه می‌گذاشت. آستین‌ها اغلب کوتاه و پفی بودند و با تور و روبان زیادی آراسته می‌شدند. دامن‌ها حجیم بودند و از روی یک ساختار زیرین به نام «پتیکوت» (دامن‌های زیرین متعدد) پف می‌کردند. یکی از ویژگی‌های شاخص این دوره، رواج یافتن مدل موهای بسیار بلند و پرتزئین بود. از نظر پارچه، ساتن‌های سنگین و ابریشم‌های گل‌دوزی شده با نخ‌های فلزی، انتخاب اصلی بودند. لباس زنان، بدن را به یک مجسمه عمودی با تأکید بر قامت راست و رسمیت تبدیل می‌کرد.

مد زنان در قرن هجدهم: از مانتو تا شیمیز

اوایل قرن (۱۷۱۵-۱۷۴۰): شکوه باروک

مد زنان در اوایل قرن هجدهم تحت تأثیر سبک باروک، سرشار از تجمل و عظمت بود. لباس اصلی زنان، مانتو (Mantua) بود؛ یک لباس بلند و آزاد که روی کرست و دامن‌های بزرگ پوشیده می‌شد. کرست‌های سفت و محکم که در آن زمان «استی‌ها» (Stays) نامیده می‌شدند، برای ایجاد اندامی مخروطی شکل و باریک کردن کمر استفاده می‌شدند. پارچه‌های مورد استفاده در این دوره عمدتاً شامل ابریشم‌های مجلل، ساتن و بروکاد با گلدوزی‌های ظریف و توری‌های گران‌قیمت بود. این لباس‌ها نه تنها پوشش، بلکه نمادی از ثروت و جایگاه اجتماعی بودند.

دوره روکوکو (۱۷۴۰-۱۷۷۰): سبکی لطیف و پرتجمل

با ورود به میانه قرن، هنر روکوکو با تأکید بر لطافت، رنگ‌های پاستلی و تزئینات بیشتر، بر مد سایه انداخت. محبوب‌ترین لباس این دوره، رُب آلا فرانسز (Robe à la Française) یا همان لباس کیسه‌ای بود که پشت آن از شانه چین‌خورده و آزاد بود و جلوی آن کاملاً به تن می‌نشست. دامن‌های این لباس با استفاده از پانیه (Pannier)، نوعی حلقه‌های بزرگ در دو طرف لگن، بسیار عریض می‌شد و ظاهری باشکوه به خانم‌ها می‌داد. رنگ‌های پاستلی مانند صورتی، آبی آسمانی و زرد کمرنگ، محبوب‌ترین رنگ‌های این دوره بودند.

اواخر قرن (۱۷۷۰-۱۷۸۹): ساده‌گرایی انقلابی

دهه‌های پایانی قرن هجدهم، دوران گذار از تجمل به سادگی بود. مد رُب آلا انگلز (Robe à l’Anglaise) یا لباس انگلیسی با بالاتنه‌ای تنگ و دامنی با چین‌های منظم، جایگزین سبک فرانسوی شد و نشان‌دهنده تأثیر روشنگری و تمایل به کاربردی‌تر شدن پوشاک بود. مشهورترین نماد این تغییر، شیمیز آلا رن (Chemise à la Reine) بود که توسط ملکه ماری آنتوانت محبوب شد. این لباس ساده از پارچه نخی سفید (موسلین) دوخته می‌شد و نمادی از بازگشت به طبیعت و دوری از تجملات اشرافی بود. انقلاب کبیر فرانسه در سال ۱۷۸۹، نقطه پایان مد پرزرق‌وبرق اشراف بود و راه را برای لباس‌های ساده‌تر و عملی‌تر در قرن نوزدهم هموار کرد.

مدل مو و آرایش زنان در قرن 18 میلادی

مدل‌موهای بلند و پرتکلف (۱۷۶۰-۱۷۸۰)

شاید جذاب‌ترین و عجیب‌ترین بخش مد قرن ۱۸، مدل موی زنان باشد. از حدود سال ۱۷۶۰، مدل‌موها به شدت بلند و حجیم شدند و به ارتفاعی بیش از یک متر می‌رسیدند. این مدل‌موها که «پُف» (Pouf) نام داشتند، با استفاده از قاب‌های سیمی، موهای مصنوعی و پودر سفید ساخته می‌شدند. تزئینات این مدل‌موها شامل پرهای شترمرغ، روبان‌های ابریشمی، گل‌های مصنوعی و حتی المان‌های تزئینی کوچک مانند کشتی‌های مینیاتوری یا صحنه‌های باغ بود. نگهداری از این مدل‌موها هفته‌ها طول می‌کشید و زنان برای خوابیدن از بالش‌های مخصوصی استفاده می‌کردند.

آرایش صورت در دوران روکوکو

آرایش در قرن هجدهم بسیار غلیظ و مصنوعی بود و چهره را به یک نقاشی تبدیل می‌کرد. زمینه صورت با لایه‌ای ضخیم از سفیداب (سرب یا آرد برنج) پوشانده می‌شد تا چهره‌ای بسیار سفید و بی‌نقص ایجاد کند. گونه‌ها با رنگدانه‌های قرمز (معمولاً از اکسید آهن) به شدت سرخ می‌شدند و لب‌ها نیز به رنگ قرمز پررنگ درمی‌آمدند. یکی از جذاب‌ترین بخش‌های آرایش، استفاده از خال‌های مصنوعی (Mouches) بود؛ تکه‌های کوچک ابریشم یا مخمل که به شکل ستاره، هلال یا اشکال دیگر بریده می‌شدند و روی صورت چسبانده می‌شدند. هر جایگاه این خال‌ها معنای خاصی داشت؛ مثلاً خال نزدیک لب به معنای عشوه‌گری و خال روی گونه به معنای شجاعت بود.

تغییرات اواخر قرن و بازگشت به طبیعت

با نزدیک شدن به انقلاب فرانسه، مدل مو و آرایش نیز ساده‌تر شدند. مدل‌موهای بلند و پرتکلف جای خود را به مدل‌موهای طبیعی‌تر و ساده‌تر دادند که با یک روبان ساده بسته می‌شدند. این تغییر تحت تأثیر فلسفه روشنگری و بازگشت به طبیعت بود. آرایش‌های غلیظ نیز کمرنگ‌تر شدند و زنان به ظاهری طبیعی‌تر روی آوردند. انقلاب فرانسه عملاً پایان عصر آرایش‌های اشرافی بود و سادگی، ارزشی جدید در مد و زیبایی شد.

مد مردان در قرن ۱۸ میلادی: از زرق‌وبرق تا وقار

کت، جلیقه و شلوار؛ سه‌گانه اصلی

مد مردان در قرن هجدهم حول محور دستگاه سه‌تکه (Three-piece Suit) شکل گرفت که شامل کت، جلیقه و شلوار می‌شد. در اوایل قرن، کت بلند و سنگین به نام ژوستاکور (Justaucorps) با جلیقه‌ای کوتاه‌تر و شلواری تا زانو (بریچز) پوشیده می‌شد. پارچه‌های این لباس‌ها نیز مانند لباس زنان، ابریشمی و با گلدوزی‌های ظریف بود. کراوات یا پیش‌بند (Cravat) که از پارچه نخی یا ابریشمی ظریف ساخته می‌شد، از اکسسوری‌های مهم مردان به شمار می‌رفت و نشان‌دهنده سلیقه و جایگاه آن‌ها بود. رنگ‌های پررنگ مانند قرمز، آبی سلطنتی و زرشکی، محبوب‌ترین انتخاب‌های مردان بود.

تغییرات اواخر قرن و سادگی عملی

با پیشرفت قرن، مد مردان نیز دستخوش تغییر شد. کت‌ها کوتاه‌تر و ساده‌تر شدند و به فراک کت (Frock Coat) معروف گشتند که کاربردی‌تر از ژوستاکور بود. جلیقه‌ها بلندتر و شلوارها تا زیر زانو کوتاه شدند. استفاده از پارچه‌های پشمی و نخی به جای ابریشم، نشان‌دهنده تغییر رویه از تجمل به عملی بودن در دهه‌های پایانی قرن بود. برخلاف زنان، مد مردان با سرعت کمتری تغییر کرد و ثبات بیشتری داشت، اما تحت تأثیر رویدادهایی مانند انقلاب فرانسه، به سمت ساده‌تر و متواضعانه‌تر شدن حرکت کرد.

مدل مو و آرایش مردان در قرن هجدهم

کلاه‌گیس‌های پودری و پرتکلف

مردان قرن هجدهم نیز از مدل مو و آرایش بی‌بهره نبودند. بر خلاف تصور امروزی، مردان این دوره نیز موهای بلندی داشتند که اغلب با پودر سفید (آرد گندم یا نشاسته) رنگ می‌شد. استفاده از کلاه‌گیس (Peruke یا Wig) در اوایل قرن بسیار رایج بود؛ کلاه‌گیس‌های بلند و مجعد که با پودر سفید پوشانده می‌شدند و نمادی از جایگاه اجتماعی محسوب می‌شدند. کلاه‌گیس‌های قضایی و نظامی نیز شکل‌های خاص خود را داشتند و هر طبقه اجتماعی، کلاه‌گیس مخصوص به خود را استفاده می‌کرد. در میانه قرن، کلاه‌گیس‌ها کوتاه‌تر شدند و به شکل مدل‌موهای طبیعی‌تر درآمدند.

تراشیدن و آرایش در دهه‌های پایانی

از حدود سال ۱۷۸۰، مد مردان به سمت موهای کوتاه‌تر و طبیعی‌تر رفت. کلاه‌گیس‌های بزرگ جای خود را به موهای طبیعی با پودر کمتر یا بدون پودر دادند. مدل موی «آ کَتَیون» (À la Catogan) که موها را از پشت با یک روبان سیاه جمع می‌کرد، بسیار محبوب شد. آرایش مردان نسبت به زنان بسیار محدودتر بود؛ اما استفاده از سفیداب و سرخ‌گونه‌های ملایم در میان اشراف رایج بود. انقلاب فرانسه تأثیر عمیقی بر مد مردان گذاشت و عملاً استفاده از کلاه‌گیس و پودر را از بین برد و مدل‌موهای کوتاه‌تر و طبیعی‌تر را رواج داد که تا امروز نیز ادامه دارد.

مد کودکان در قرن هجدهم

در قرن هجدهم، مفهوم کودکی به شکل امروزی وجود نداشت و لباس کودکان اغلب نسخه‌های کوچک‌شده لباس بزرگ‌سالان بود. پسران تا سن ۶ یا ۷ سالگی، مانند دختران، لباس‌های بلند یا روبالاه‌هایی با دامن می‌پوشیدند که به آن «روب» (Robe) می‌گفتند. این کار نه تنها برای آسایش کودک، بلکه به دلیل سنت قدیمی قنداق کردن و پوشاندن کامل بدن کودکان انجام می‌شد.

از سنین بالاتر، پسران شروع به پوشیدن لباس‌های مردانه شامل شلوار و جلیقه می‌کردند. یکی از نکات جالب توجه، استفاده از کمربندهای مخصوص راه رفتن بود که به لباس کودکان دوخته می‌شد تا والدین بتوانند هنگام یادگیری راه رفتن، آن‌ها را کنترل کنند. این کمربندها اغلب تزئینی و از پارچه‌های مرغوب ساخته می‌شدند.

تاریخ مد در قرن هجدهم ایران: از صفویه تا زندیه

قرن هجدهم میلادی، مصادف با سال‌های ۱۰۷۹ تا ۱۱۷۸ خورشیدی است. این دوره یکی از پرفرازونشیب‌ترین دوران تاریخ ایران را شامل می‌شود که با افول و سقوط امپراتوری صفوی، حمله افغان‌ها، ظهور نادرشاه افشار و بنیان‌گذاری سلسله زندیه همراه است. این تحولات سیاسی، تأثیرات عمیقی بر پوشاک و مد ایرانیان گذاشت.

لباس در دوره صفویه و زندیه

بر اساس اسناد و نگاره‌های باقی‌مانده، مد در دوره صفویه (تا حدود ۱۷۲۲ میلادی) از جایگاه ویژه‌ای برخوردار بود و دربار صفوی مبدع بسیاری از سبک‌های پوششی در ایران آن دوران به شمار می‌رفت. لباس‌های مردان و زنان درباری در اوایل این دوره، شباهت زیادی به یکدیگر داشت و تفاوت اصلی در نوع سرپوش‌ها بود؛ مردان از عمامه‌های بلند و زنان از روسری‌های مختلف استفاده می‌کردند.

پوشاک زنان ایرانی قرن هجده میلادی

زنان درباری صفوی لباس‌های مجللی از پارچه‌های زربافت و گران‌قیمت می‌پوشیدند. یک ست کامل لباس شامل پیراهن زیرین، تنبان (شلواری گشاد تا مچ پا)، ردا (نوعی روپوش که روی سینه و بالای پاها را می‌پوشاند) و روی همه آن‌ها یک روباله (جامه بلند با یقه‌ی هفت) پوشیده می‌شد. کفش‌های چرمی و چکمه‌های پارچه‌ای نیز بخشی از پوشش آن‌ها بود. برای پوشش بیرون از خانه، زنان از چادرهای بلند و روبندهای توری استفاده می‌کردند.

پوشاک مردان ایرانی در قرن 18

یک نمونه بارز از پوشاک مردانه در این دوره، کت مردانه موجود در موزه دیوید کلکسیون است که مربوط به ایران در قرن ۱۷-۱۸ میلادی بوده و نشان‌دهنده پایداری مد مردانه در دوران صفوی است. این کت دارای فرمی خاص با برش‌هایی در پهلوها و آستین‌های بلند و باریک است و پارچه آن با طرح پرندگان و گل‌ها تزئین شده، که امضای بافنده به نام «سید جعفر» نیز در آن دیده می‌شود. همچنین، کت‌های مخملی زربافت و عبایی‌های ابریشمی بروکاد با طرح‌های گل و خروس از دیگر نمونه‌های پوشاک این دوره هستند که نشان از ذوق و سلیقه بالای ایرانیان دارد.

در اواخر قرن ۱۸ و با روی کار آمدن کریم‌خان زند، مد لباس در ایران دستخوش تغییراتی شد و تأثیراتی از مدهای اروپایی نیز در آن دیده می‌شود. به‌طور کلی، لباس در این دوران، علاوه بر کاربرد پوششی، بازتاب‌دهنده جایگاه اجتماعی، ثروت و هنر نساجی ایران بود که با پارچه‌های لوکس و تکنیک‌های پیشرفته بافندگی تولید می‌شدند.

سخن آخر

قرن هجدهم، قرنی بود که مد را از یک پدیده صرفاً اشرافی به بازتابی از تحولات اجتماعی و سیاسی تبدیل کرد. در این دوره، شاهد تغییرات شگرفی از شکوه باروک و لطافت روکوکو تا سادگی‌گرایی انقلابی بودیم. مدل موهای بلند و پرتکلف زنان و کلاه‌گیس‌های پودری مردان، هم‌زمان با لباس‌های مجلل، تصویری از اوج تجمل اشرافی را به نمایش می‌گذاشت. هم‌زمان در ایران، تمدن پویای صفوی و زندیه، سنت‌های غنی نساجی و پوشاک را حفظ کردند. درک تاریخ مد قرن ۱۸ نه تنها ما را با گذشته آشنا می‌سازد، بلکه به ما کمک می‌کند ریشه بسیاری از مدهای امروزی را بهتر بشناسیم.

منبع: Fashion History Timeline